Sorbonne’da Alkışlanan Bir Ruh, İstanbul’da Susturulan Bir Vicdan: Nurettin Topçu’nun Yalnızlığı – İbrahim Ağkavak

Bazı insanlar vardır, zamanları onlara dar gelir. Onların hakikati, yalnız kendi çağlarını değil, henüz uyanmamış ruhları da rahatsız eder. Nurettin Topçu işte böyle bir adamdı. Felsefeci, eğitimci, ama hepsinden öte, yanan bir vicdandı. Onun derdi hiçbir zaman unvanlarla, koltuklarla, statülerle olmadı. O, insana insan olduğu için kıymet biçti; ahlakı, sadece söylemde değil, yaşamın tüm damarlarında aradı. Ve bu yüzden belki de, en büyük yalnızlığı yaşadı.

Sorbonne’da Yükselen Bir Ses ve Övgüyle Karşılanan Bir Ruh

Galatasaray Lisesi’nden mezun olduktan sonra, Fransa’ya gönderildi. Sorbonne Üniversitesi’nde doktorasını yaptı. Düşün dünyasını Henri Bergson’un sezgici felsefesi, Le Roy’un ahlak anlayışı besledi. Orada, fikirleriyle değer gördü.

1934 yılında, Fransızca kaleme aldığı doktora tezi “Conformisme et Révolte” (İtaat ve İsyan) Sorbonne’da büyük beğeniyle karşılandı. Jüride yer alan Fransız filozoflar ve hocaları onun ahlaki isyan anlayışını hem özgün hem de güçlü buldu. Tezi değerlendiren profesörlerden biri Topçu’ya şu sözleri söylemişti:

“Siz, bize felsefeyi hatırlattınız; çünkü biz onu unutmaktaydık.”

Bir başka jüri üyesi, tez savunması sonrası ona dönerek şöyle demişti:

“Fransa size felsefeyi verdi; ama siz ona ruh verdiniz.”

Bu sözler, onun Batı’da yalnızca başarılı değil, takdir edilen bir düşünür olduğunu gösterir. Fakat ne acıdır ki, bu fikirlerle Türkiye’ye döndüğünde karşılaştığı manzara bambaşkaydı. Ne akademi kapılarını açtı ona, ne bürokrasi. Fransa’da kürsülerde alkışlanan fikir adamı, burada sınıf sınıf dolaşan bir lise öğretmeni olmaya mahkûm edildi.

Türkiye’de Susturulan Bir Bilgelik

Sistem onun hakikatiyle yüzleşmeye hazır değildi. Akademik dünya, onun fikirlerine değil, duruşuna takıldı. Sorgulayan, eleştiren, ruhu ve ahlakı merkeze alan bir adam, teknokratların dünyasında fazlalık gibiydi. Oysa Topçu’nun derdi yıkmak değil, uyandırmaktı. Ama o uyandırmak istediği uykular derindi, çıkar ilişkileriyle besleniyordu.

Ne sağcılara yaranabildi ne solculara. Çünkü onun ahlakı oy hesabıyla eğilip bükülen bir şey değildi. Dinle ideolojiyi karıştırmıyor, milliyetçiliği kuru bir hamaset değil, ahlaki bir sorumluluk olarak görüyordu. Bu yüzden çoğu zaman kendi halkının içinde bile ötekileştirildi.

İsyan Ahlakı: Hakikate Doğru Bir Başkaldırı

“İsyan Ahlakı”, sadece bir felsefe metni değil, Topçu’nun ruh haritasıdır. Ona göre isyan, her şeyden önce bir ahlaki sorumluluktur. Zira ahlaktan yoksun bir düzende itaat, köleliktir.

“Hürriyet, isyanla başlar; çünkü isyan, insanın kendisine zulmeden muktedire karşı ‘ben varım’ deyişidir.”

Topçu, bu eserinde mekanikleşen toplum yapısına, vicdanını kaybetmiş modern insana, ruhunu inkâr eden sisteme karşı felsefi bir meydan okuma sunar. Bu yönüyle eser, Türkiye’de düşünce tarihine bırakılmış en çarpıcı vicdan çağrılarından biridir.

Anadolu Milliyetçiliği ve Ahlak Davası

Nurettin Topçu’nun milliyetçiliği, toprakla sınırlı değildi. O bir “Anadolu Ruhu”ndan söz ederdi. Toprağın çilekeşliğinden, köyün sabrından, halkın tevazusundan, Alvarlı Efe’den, Akif’ten, Yunus’tan, Mevlana’dan gelen bir kök… O milletin sadece sınırlarla değil, ahlaki sorumlulukla var olabileceğine inanırdı.

Eğitimi bir fabrika üretimi olarak değil, ruhun terbiyesi olarak görüyordu. Öğrencilerine sadece bilgi değil, bilinç kazandırmak istiyordu. Bugün hâlâ, sınıflarda yankılanan “vefa”, “merhamet”, “sabır” gibi kelimelerin öğretmenlerinden biri odur.

Bir Ruhun Direnişi

“Hareket” dergisini çıkardı. Etrafında birkaç genç… Kimileri zamanla dağıldı, kimileri başka istikametlere savruldu. Ama Topçu hiçbir zaman bir cemaatin, bir partinin, bir grubun adamı olmadı. Sadece hakikatin adamı oldu. Belki de bu yüzden yalnız kaldı.

Onun “isyanı”, bir öfkenin değil, bir arayışın ürünüdür. Bir medeniyetin vicdanını yitirmesine karşı tutulmuş bir aynadır.

Bugün Topçu’yu Anlamak

Bugün adına okullar açılıyor, kitaplar basılıyor, sempozyumlar düzenleniyor. Ama esas mesele şu: Onu gerçekten anlayabiliyor muyuz? Çünkü Topçu’yu anlamak, sadece onu okumak değil, onun gibi cesur, onun gibi vakur, onun gibi samimi olmayı da gerektiriyor.

Sorbonne’da değer gören bu bilge adam, kendi ülkesinde sistem dışına itildi. Çünkü onun sorduğu sorular, egemen yapıların işine gelmiyordu. Onun anlattığı insan, bugünkü gibi hesapçı, oportünist, bireyci bir insan değildi. O başka bir insan tahayyül ediyordu: Allah’a kul, halka hizmetkâr bir insan.

Ve işte bu yüzden, Nurettin Topçu hâlâ güncel. Hâlâ ihtiyaç. Çünkü onun çağrısı, sistemin değil, vicdanın çağrısıdır.

“Bizim idealimiz, Allah’a kul, millete hizmetkâr olmaktır.” — Nurettin Topçu
“İsyanımız merhametledir.” — İsyan Ahlakı

Yazan : İbrahim Ağkavak

Gazeteus / Filozoflar Kütüphanesi