Ölüm düşüncesiyle karşılaşan insanın genellikle ilk reflektif korkusu varoluşun, varlık halinin silinme kaygısıdır. Bu yüzleşme ile insan yaşam kısalığı üzerine sorgulamalara girişir ve yaşamın geçici ve boş olduğunu düşünür. İşte bu sonluluk bilinci insanı ya nihilizme sürükler ya da eylemlerinin sorumluluğunu sırtlandıran ve her eylemi ile kendini inşaya zorlayan bir uyarıcıya dönüşür. Karl Jasper, insanın kaçamayacağı, değiştiremeyeceği ve gündelik hayatın rutinini sarsarak kendisi ile yüzleştiren deneyimlere ‘sınır durumlar’ der. Bu sınır durumların en keskin olanı ölümdür. İnsan zihni her şeyi bir “var olan” üzerinden anlamlandırmaya kodlanmıştır; bu yüzden mutlak yokluk fikri, soyut bir boşluktan ziyade tekinsiz bir mevcudiyet gibi ağırlık yapar. Bu tekinsizliği şöyle ifade edebiliriz: İşyerinde bir sabah size ertesi gün Olubai ülkesine gideceğiniz söyleniyor. Bilet alınmış ve kesin gidiş var. Ülkeyi bilmiyorsunuz, dilini bilmiyorsunuz ama ertesi sabah uçuğa binip gideceksiniz. İnsanın ölümle karşılaşması da bu tekinsizlik gibidir. Burada kaygıya sebep olan temel noktalardan birisi de sonrası hakkındaki derin belirsizlik. Her ne kadar ölüm hakkındaki dinsel söylem ve felsefi söylem bu belirsizlik hattı üzerinden kurulsa da metodoloji farklıdır. Dinsel söylem bir amentü üzerinden insanları ölüm hakkında uyarırken felsefi söylemin böyle bir amentüsü yoktur. Burada Sokrates’in ölüm düşüncesini yok sayarak felsefe yapmanın zor ve anlamsız olduğu vurgusunu da anmakta fayda var.
Varlığın değerini görünür kılan şey, onun zıttı olan yokluğun tehdididir. Heidegger’in “ölüme doğru varlık” kavramında işaret ettiği gibi, insan ölümle yüz yüze gelmedikçe kendi otantik varlığını kavrayamaz. Ölümün yokluğu tam da burada yaşamın her bir ânını benzersiz ve ertelenemez kılan bir arka plana dönüşür. Bir çerçeve nasıl ki tablonun parçasıdır, ölüm de yaşamın biçimini ve kompozisyonunu veren sınır durumdur. Ölümün anlamı tam bu noktada tersyüz olur. Yokluk, varlığa anlamını bağışlayan tek koşuldur. Sonsuz bir yaşam, seçimlerin ağırlığını ve kararların bedelini yok eder. Dolayısıyla ölümün varlığı, insanı trajik bir geçicilikle baş başa bırakırken aynı zamanda ona en büyük imkânı sunar: Kendi sonunun bilincinde olmak ve bu sınırlı zaman aralığına bir anlam yükleme sorumluluğu. Bu sorumluluk, insanı yokluğa çarpıp geri dönen bir eylem, başkalarında yankılanacak bir iz arayışına iter.
Yokluğun bu mutlak kesinliği ile insan nasıl başa çıkar? Silinip gitme kaygısını adını mermerlere kazıtarak veya bir ölümsüzlük vehmine kapılarak mı yatıştıracaktır, yoksa benliğin sınırlarını aşan çok daha derin bir süreklilik biçimi mümkün müdür? Tarih boyunca insan bu silinme dehşeti karşısında çeşitli yatıştırma mekanizmaları veya zihinsel sığınaklar inşa etmiştir. Robert Jay Lifton’ın “sembolik ölümsüzlük” biçimleri olarak adlandırdığı bu savunma hatları, özünde benliğin yok oluşuna karşı açılmış savaşlardır. En ilkel yatıştırma yolu çocuk sahibi olmak, yani biyolojik devamlılıktır. İnsan, kendi bedeninin çürüyeceğini kabullenir ama çocuğunun yüzünde, soyadında ya da torunlarının hafızasında yaşamaya devam edeceği avuntusuna sarılır. İkincisi, teolojik ve metafizik yatıştırmadır. Ölümü bir son değil, sadece bir mekan veya form değişikliği olarak kabul eden öte dünya inançları, ruhun ölümsüzlüğü fikri ve reenkarnasyon gibi tasavvurlar. Üçüncüsü maddi ve anıtsal ölümsüzlüktür. Servet biriktirmek, binalar dikmek ve bunlara adını vererek kişi kendi adının ve benliğinin devamlılığını sağlar. Dördüncüsü ise yaratıcı ve entelektüel iz bırakma arzusudur: Kitaplar yazmak, besteler yapmak, teoriler geliştirmek. Sanatçı ya da düşünür, eserinin kendisinden daha uzun yaşayacağını bilmenin tesellisiyle ölümü göğüslemeye çalışır.
Benim adım Ozymandias, Krallar kralı! Yaptıklarıma bak ey insan ve kederlen
Burada “ben”in mülkiyetine tutunma inadını görebiliriz. Bu modeller ölümün kesinliğini kabullenmek yerine aksine, arkadan dolanarak benliği gizlice geleceğe kaçırmaya çalışır. Ölüm kaygısını dindiremezler çünkü temel korku olan kendi silinişini kabul etmeye cesaret edemezler. İnsan, geride kalacak şeyin ille de kendi yüzü, kendi kanı ya da kendi imzası olmasını şart koştuğu müddetçe yokluğun soğuk rüzgârı yine ve elbette esmeye devam eder. İşte tam bu noktada, “Ben nasıl yok olmam?” sorusunun kendisi iflas eder ve yerini çok daha özgürleştirici bir soruya bırakır: “Benim yokluğum kesinse, benden geriye ne kalır?”
Bu soruya Irvın Yalom, ‘Güneşe Bakmak’ kitabında dalgalanma teorisiyle cevap verir. Ona göre kişisel kimliği korumak boştur ve fanilik sonsuza dek vardır. Dalgalanma ise geride yaşam deneyimlerimizden bir şey bırakmayı ifade eder. Bu; bir özellik olur, bilgelik, rehberlik ya da başkalarına iletilen rahatlık… Yalom’un Platon’un Şölen diyaloğundaki Diotima’nın öğretisinden ve Spinoza’nın nedensellik zincirinden esinlenerek kurduğu bu yaklaşım, insanın yokluğa karşı koyma biçimini radikal bir şekilde tersyüz eder. Amaç benliği sonsuzlaştırmak değil, benliğin ötesine taşan bir etkiyi dolaşıma sokmaktır. Suya atılan küçük bir çakıl taşını düşünelim. Taş suya çarptığı anda merkezden çevreye doğru halkalar yayılmaya başlar. Taş ağırlığıyla hızla dibe batar, karanlıkta kaybolur; yani ontolojik olarak “yok” olur. Fakat oluşturduğu dalgalar kıyılara doğru ilerler, suyun yüzeyindeki yaprakları kımıldatır, başka su kütlelerini titreştirir. Bu analojinin gösterdiği en kritik hakikat şudur: Taşın bizzat kendisi dipte çamura gömülürken, başlattığı hareket suyun bütününe yayılır. Dalgalanma teorisinde insan, o batan taştır; fani bedenimiz, adımız ve biyolojik varlığımız kaçınılmaz olarak yokluğa karışır. Ancak yaşamımız boyunca başkalarının zihninde, duygu dünyasında veya eylemlerinde tetiklediğimiz hareketlilik, biz çekildikten sonra da salınımını sürdürür. Mesela, Bir ebeveynin çocuğuna bıraktığı en sahici iz mülk değil, kriz anında sergilediği sükûnet, adaletsizliğe karşı takındığı duruş ya da bir acı karşısında gösterdiği şefkattir. O çocuk büyüdüğünde, belki o öğüdün verildiği günü veya kelimeleri tam olarak hatırlamaz fakat karşılaştığı bir krizde o içselleştirilmiş tavırla hareket eder. Bir yazarın asırlar önce yazdığı tek bir cümlenin, bugün bir okurun zihnindeki düğümü çözmesi ve o okurun kendi çevresine bu ferahlıkla yaklaşması da bir dalgalanmadır. Spinoza’nın nedensellik zinciri tam olarak böyle işler. Her neden başka bir etkiyi doğurur ve o etki bir sonraki nedenin tohumu olur. Bizler geçmişte yaşamış sayısız isimsiz insanın dalgalarının üzerinde yüzüyoruz aynı şekilde bizim hareketimiz de gelecekteki suları dalgalandıracaktır.
Tam da bu noktada Yalom, o can alıcı soruyu sorar: “Peki, kim bilerek ya da bilmeyerek önemli olduğunu hissetmek istemez ki?”
Gün boyunca attığımız adımlarla, farkında olarak ya da olmayarak çevremizde sayısız küçük dalga başlatırız. Birine gösterdiğimiz sabır, sokaktaki bir çocuğa tebessümümüz, bir arkadaşımızın omzuna dokunuşumuz ya da mesleğimizde gösterdiğimiz titizlik… Çoğu zaman bu mikro etkileri sıradan sanıp görmezden geliriz. Oysa başkalarının hayatında yarattığımız bu dalgaları bilmek “Ben bu dünyada sahiden varım, bir iz bıraktım ve benim varlığım bir şeyi değiştirdi” demenin en sahici yoludur. Madalyonun diğer yüzünde, başkalarının üzerimizdeki dalgalarını görünür kılma sorumluluğu yatar. Bir insana dönüp “Senin o günkü sabrın, bana söylediğin o tek cümle ya da gösterdiğin duruş benim hayatımda şu yolu açtı” demek, ona doğrudan “Seni gördüm, buradasın, varsın ve varlığın bir anlama sahip” demektir. Bu, karşımızdakine ölümlülüğün ve silinip gitme kaygısının ortasında verilebilecek en büyük varoluşsal armağandır.
Bireyselliğin körüklendiği, temasların yüzeyselleştiği ve sürekli krizlerin, yıkımların, yani topyekûn bir olumsuzluğun konuşulduğu bu çağda, birbirimizin kıyılarına vuran dalgaları fark etmek ve bunları dile getirmek politik ve insani bir direniş biçimine dönüşür. Kötülüğün ve kaygının gürültüsüne inat; iyiliğin, şefkatin ve aktarılan bilgeliklerin görünmez kılcal damarlarla nasıl dolaştığını konuşmak gerekir. Çünkü dalgaları fark etmek, insanı tecrit edilmiş bir yalnızlıktan çıkarıp ortak bir insanlık mirasının canlı bir parçası kılar; ölümün soğuk yokluğuna karşı toplumsal düzeyde bir “birlikte varız” kalkanı örer.
Tuba Gevrek