“İbn Sînâ, Fârâbî ve El-Kindî’nin felsefesinde mutluluk, geçici hazların ötesinde bir yolculuktur. Ruhun akılla buluştuğu her an, hakiki mutluluk inşa edilir. Bu makale, bilge ve avam arasındaki farkı ve mutluluğun derin anlamını keşfetmenizi sağlıyor.”
Hakiki Mutluluğun İzinde: İbn Sînâ, Fârâbî ve El-Kindî’de Mutluluk Felsefesi
İnsanlık tarihi boyunca en çok sorulan sorulardan biri şudur: İnsan neden yaşar ve neyin peşinden gitmelidir? Bu sorunun merkezinde yer alan kavram mutluluktur. Antik Yunan’dan İslam düşüncesine, modern felsefeden psikolojiye kadar hemen her düşünür, insan hayatının nihai amacının mutluluk olup olmadığını sorgulamıştır. İslam felsefesinin üç büyük ismi olan El-Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ bu soruyu yalnızca ahlâkî bir mesele olarak değil, aynı zamanda ontolojik ve epistemolojik bir mesele olarak ele almıştır. Mutluluk, bu düşünürlerin gözünde bir duygu hâli değildir; varlık düzeniyle uyum içinde yaşamanın, aklın yetkinleşmesinin ve ruhun hakikate yönelmesinin sonucudur. İnsan ruhu yalnızca haz arayan bir mekanizma değildir. Ruh, hakikate doğru yükselmek isteyen bir cevherdir. İşte bu nedenle mutluluk, geçici zevklerin toplamı değil, insanın kendi varlık mertebesini gerçekleştirmesiyle ilgilidir.
El-Kindî, İslam dünyasında sistemli felsefenin öncüsü olarak kabul edilir. Ona göre mutluluk, insanın dış dünyadaki geçici şeylere bağlanmaktan kurtulmasıyla mümkündür. İnsan, doğası gereği acıdan kaçmak ve hazza yönelmek ister. Fakat duyusal hazlar insan ruhunun gerçek hedefi değildir. El-Kindî, mutluluğun ancak aklın rehberliğinde elde edilebileceğini savunur. Dış dünyadaki her şey değişir ve yok olur. Mallar, makamlar, övgüler ve bedensel hazlar geçicidir. Geçici olan bir şey, kalıcı bir mutluluk doğuramaz. İnsan, kalıcı olanı aramalıdır. Kalıcı olan ise aklın kavradığı hakikattir. Bu nedenle El-Kindî mutluluğu, ruhun akılla arınması ve varlığın düzenini kavraması olarak tanımlar. İnsan, dünyaya bağlandıkça mutsuzluğa yaklaşır; hakikate yöneldikçe özgürleşir.
İnsanların çoğu mutluluğu yanlış yerde arar. Mal, şöhret ve iktidar çoğu zaman mutluluğun sembolleri gibi görülür. Oysa El-Kindî için bunlar yalnızca gölgelerden ibarettir. Bir insan servet kazandığında geçici bir haz yaşar. Fakat servet kaybedildiğinde aynı insan büyük bir acıya sürüklenir. Hakiki mutluluk dış koşullara bağlı olsaydı, insanın mutluluğu da sürekli kırılgan olurdu. Oysa gerçek mutluluk kırılgan değildir. El-Kindî, insanın içsel özgürlüğünü kazanması gerektiğini savunur. Dış dünyanın değişkenliği karşısında sarsılmayan bir ruh, gerçek mutluluğun temelidir. Böyle bir ruh, yalnızca aklın rehberliğiyle oluşur.
Fârâbî, mutluluk düşüncesini daha sistemli bir çerçeve içinde ele alır. Ona göre insanın nihai amacı mutluluktur ve bütün erdemler bu amaca hizmet eder. Fârâbî’nin mutluluk anlayışı Aristoteles’in eudaimonia kavramından güçlü biçimde etkilenmiştir. İnsan doğası gereği akıllı bir varlıktır. Akıl, insanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliktir. İnsan, aklını geliştirdikçe varlık düzenine daha fazla yaklaşır. Mutluluk da bu yaklaşmanın sonucudur. Fârâbî için mutluluk, ruhun en yüksek yetkinliğe ulaşmasıdır.
Toplum düzeni ile mutluluk arasında güçlü bir bağ vardır. İnsan tek başına yaşayan bir varlık değildir. İnsan toplumsal bir varlıktır. Bu nedenle bireysel mutluluk, toplumsal düzenle iç içedir. Fârâbî’nin “erdemli şehir” düşüncesi tam da bu noktada ortaya çıkar. Erdemli şehir, insanların hakiki mutluluğa ulaşmasını mümkün kılan bir toplumsal düzendir. Böyle bir şehirde yöneticiler bilgeliğe sahip olmalıdır. Yönetici, yalnızca siyasi bir figür değil aynı zamanda bir bilgedir. Çünkü halkı gerçek mutluluğa yönlendirmek ancak bilgeliğin rehberliğiyle mümkündür.
Fârâbî, mutluluğu iki farklı düzeyde ele alır. Birinci düzey, insanların çoğunun ulaşmaya çalıştığı dünyevi mutluluktur. Bu mutluluk, güvenlik, refah ve düzen içinde yaşamayı içerir. İkinci düzey ise gerçek mutluluktur. Gerçek mutluluk, ruhun akli yetkinliğe ulaşmasıdır. Bu mutluluk yalnızca filozofların ve bilge insanların deneyimleyebileceği bir mutluluktur. Çünkü hakiki mutluluk, varlığın hakikatini bilmekle ilgilidir.
İbn Sînâ, mutluluk konusunu metafizik bir derinlik içinde ele alır. Ona göre insan ruhu maddi dünyaya ait değildir. Ruh, maddeden bağımsız bir cevherdir. Bu nedenle insanın gerçek mutluluğu bedensel hazlarda bulunamaz. İbn Sînâ için mutluluk, ruhun kendi özüne uygun bir yaşama ulaşmasıdır. İnsan ruhu hakikati bilmek ister. Hakikati bilmek ise aklın yetkinleşmesiyle mümkündür.
Ruhun yetkinleşmesi, insanın bilgiye yönelmesiyle başlar. Bilgi yalnızca pratik fayda sağlamak için elde edilmez. Bilgi, insanın varlık düzenini anlamasına yardımcı olur. İbn Sînâ’ya göre insanın en büyük mutluluğu, aklın aktif akılla birleşmesidir. Bu birleşme, insan ruhunun en yüksek deneyimidir. Bu noktada insan yalnızca bilen bir varlık değil, hakikatin bir parçası hâline gelir.
Mutluluğun çeşitleri konusunda bu üç düşünür arasında dikkat çekici bir ortaklık vardır. İnsanların çoğu duyusal mutlulukların peşinden gider. Yemek, eğlence, şöhret, iktidar gibi şeyler insanlara mutluluk verir gibi görünür. Bu mutluluk türü geçicidir. Duyusal mutluluk, bedene bağlıdır. Beden ise değişir ve yok olur. Bedene bağlı olan bir mutluluk kalıcı olamaz.
Aklî mutluluk daha yüksek bir düzeye aittir. İnsan bilgiye yöneldikçe ve aklını geliştirdikçe daha derin bir tatmin yaşar. Bilgi, insan ruhunun ufkunu genişletir. Hakikate yaklaşmak insanın varoluşunu anlamlandırır. Bu mutluluk türü daha kalıcıdır.
En yüksek mutluluk ise ruhun metafizik hakikatle birleşmesidir. Bu mutluluk, sıradan hazların ötesinde bir deneyimdir. İbn Sînâ ve Fârâbî için bu durum, insan ruhunun en yüksek yetkinliğidir.
Sahte mutluluk kavramı özellikle El-Kindî’nin düşüncesinde güçlü bir şekilde yer alır. İnsanların çoğu mutluluğu yanlış yerde arar. Zenginlik, iktidar ve şöhret insanı kısa süreliğine tatmin eder. Bu tatmin kalıcı değildir. İnsan, elde ettiği şeyleri kaybetme korkusuyla yaşamaya başlar. Bu korku mutluluğu yok eder.
Hakiki mutluluk ise insanın içsel özgürlüğüyle ilgilidir. İçsel özgürlüğe sahip bir insan, dış dünyanın değişimlerinden kolay kolay etkilenmez. Çünkü mutluluğunu dış koşullara bağlamaz.
Fârâbî, sahte mutluluğun toplumda yaygın olduğunu söyler. İnsanlar çoğu zaman hazları mutluluk sanır. Oysa haz ile mutluluk aynı şey değildir. Haz kısa sürelidir. Mutluluk ise bir yaşam biçimidir.
İbn Sînâ için sahte mutluluk, ruhun kendi doğasına yabancılaşmasıdır. İnsan ruhu hakikate yönelmek yerine yalnızca bedensel arzuların peşinden giderse, ruh kendi potansiyelini gerçekleştiremez. Bu durum ruhun eksik kalmasına neden olur.
Avam insan ile bilge insanın mutluluğu arasında derin bir fark vardır. Avam insan mutluluğu dış dünyada arar. Bilge insan ise mutluluğu içsel gelişimde bulur. Avam insan için mutluluk, sahip olmakla ilgilidir. Bilge insan için mutluluk, olmakla ilgilidir.
Bilge insanın mutluluğu daha sakin ve daha derindir. Bu mutluluk gösterişli değildir. Dışarıdan bakıldığında sıradan bir hayat gibi görünebilir. Fakat bilge insanın iç dünyasında büyük bir huzur vardır.
Fârâbî, bilge insanın mutluluğunu toplum için bir rehber olarak görür. Bilgeler yalnızca kendileri için yaşamaz. Onların bilgeliği toplumun yönünü belirler.
İbn Sînâ için bilge insanın mutluluğu, ruhun hakikatle kurduğu ilişkide saklıdır. Bu ilişki insanın varoluşunu dönüştürür.
İslam filozoflarının mutluluk anlayışı modern dünyada yeniden düşünülmesi gereken bir miras sunar. Günümüz insanı çoğu zaman mutluluğu tüketimle ilişkilendirir. Reklamlar ve sosyal medya mutluluğu bir imaj hâline getirir. Fakat bu imaj kırılgandır.
El-Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ’nin düşünceleri insanı daha derin bir soruya davet eder: İnsan gerçekten ne için yaşar? Bu soruya verilecek cevap yalnızca bireysel bir tercih değildir; insanın varlık anlayışını belirleyen temel bir karardır.
El-Kindî’nin sade fakat güçlü mesajı şudur: Ruhunu özgürleştirmeyen bir insan mutlu olamaz. Fârâbî’nin mesajı şudur: Erdemli bir toplum olmadan gerçek mutluluk mümkün değildir. İbn Sînâ’nin mesajı ise daha metafiziktir: İnsan ruhu hakikati bilmek için vardır.
_Hakiki mutluluk, insanın kendi özüne doğru yaptığı yolculuktur.
_Sahte mutluluk, insanın kendisini dış dünyanın geçici gölgelerinde aramasıdır.
Bilge insan mutluluğu varlık düzenini anlamakta bulur; avam insan ise sahip olduklarında.
İnsanlığın en eski sorularından biri hâlâ aynı canlılıkla karşımızda duruyor: Mutlu olmak ne demektir? El-Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ bu soruya kolay cevaplar vermez. Onların felsefesi, insanı düşünmeye zorlar. Çünkü gerçek mutluluk hazır bir reçete değildir. Hakiki mutluluk, insanın kendi varoluşunu ciddiye almasıyla başlar.
Hakikati arayan bir ruh için mutluluk bir son nokta değildir. Mutluluk, hakikatin peşinde yürüyen insanın yol arkadaşıdır. Böyle bir yolculuk, insanı yalnızlaştırabilir. Fakat aynı zamanda insanı özgürleştirir.
Gerçek mutluluk, hakikatin ışığında yaşamayı göze alabilenlerin payına düşer.
Gazete Us / Mutluluk Felsefesi Yazı Dizisi