“…Umut vaat etmeden onuru savunan bir düşünür: Albert Camus hâlâ rahatsız ediyor. Camus, dünyanın anlamsızlığını inkâr etmedi; insanın bu anlamsızlık karşısındaki sorumluluğunu hatırlattı. Başkaldırı Camus’de bir slogan değil, öldürmemekte ısrar eden bir ahlaktır. Camus, Tanrı’sız bir dünyada vicdanın hâlâ mümkün olduğunu gösterdi. Yabancı’da yargılanan bir cinayet değil, toplumun ikiyüzlü ahlakıdır. Camus, ideolojilerin kurtarıcı değil, çoğu zaman suç ortağı olduğunu söyledi. Sisifos’un kayası düşer; Camus’ye göre insan yine de ayağa kalkar. Camus’nün reddi nettir: Hiçbir dava masum bir insanın ölümünü haklı kılamaz. O, insanı yüceltmedi; ama insan hayatını mutlak değer saydı. Camus’yü anmak, rahat düşüncelerden vazgeçmeyi göze almaktır…”
4 Ocak, yalnızca bir ölüm tarihini değil, modern insanın vicdanında hâlâ kapanmayan bir yarayı hatırlatır. Albert Camus’nün bu dünyadan ayrılışı, bir yazarın susması değil; insanın saçma karşısındaki onurunu savunan bir sesin kesilmesidir. Gazete Us olarak Camus’yü anmak, nostaljik bir saygı duruşu değildir; bu, bugünün dünyasında hâlâ ayakta kalmaya çalışan insan için ciddi bir muhasebedir. Camus’nün mirası, geçmişte kalmış bir entelektüel tartışma değil; bugün hâlâ kanayan bir etik sorudur. Çünkü Camus, felsefeyi kürsülerden indirmiş, edebiyatı bir süs olmaktan çıkarıp ahlaki bir eylem alanına dönüştürmüş nadir düşünürlerden biridir.
Albert Camus, 7 Kasım 1913’te Cezayir’in Mondovi kentinde doğdu. Babasını Birinci Dünya Savaşı’nda kaybetti; annesi yarı sağır, okuma yazma bilmeyen, içine kapanık bir kadındı. Çocukluğu yoksullukla, sessizlikle ve Akdeniz güneşiyle geçti. Bu biyografik arka plan, Camus’nün düşüncesinde rastlantı değildir; aksine, onun felsefesinin damarlarını besleyen asıl kaynaktır. Camus’nün metinlerinde sıkça karşılaştığımız sessizlik, yoksulluk, çıplaklık, güneş ve ölüm temaları, soyut kavramlar değil; yaşanmış gerçekliğin doğrudan izdüşümüdür. O, düşünmeyi hayattan ayırmadı; çünkü ona göre düşünce, yaşama dokunmadığı anda ahlaki meşruiyetini kaybeder.
Camus’nün felsefi konumunu doğru anlamak için onu etiketleme kolaycılığından kurtarmak gerekir. Sıklıkla “varoluşçu” olarak anılsa da Camus, Jean-Paul Sartre’ın temsil ettiği varoluşçulukla arasına bilinçli bir mesafe koymuştur. Onun düşüncesinin merkezinde “saçma” kavramı yer alır. Saçma, insanın anlam arayışı ile dünyanın bu arayışa verdiği kayıtsız ve sessiz yanıt arasındaki kopuştur. Camus için sorun, dünyanın anlamsız olması değildir; asıl mesele, bu anlamsızlık karşısında insanın ne yapacağıdır. İntihar mı? Teslimiyet mi? Yoksa başkaldırı mı?
Camus, felsefesinin çıkış noktasını şu cümleyle kristalize eder: “Gerçekten ciddi olan tek felsefi sorun intihardır.” Ancak bu cümle, ölüm çağrısı değil; tam tersine, yaşamı savunan radikal bir sorudur. Camus, intiharı reddeder. Çünkü ona göre intihar, saçmanın bilincine vardıktan sonra yaşamaktan vazgeçmektir. Oysa Camus’nün önerdiği yol, saçmayı inkâr etmeden, ona rağmen yaşamaktır. Bu, kolay bir iyimserlik değil; acımasız bir dürüstlükle sürdürülen bilinçli bir dirençtir.
Sisifos Söyleni, Camus’nün bu düşüncesinin felsefi manifestosudur. Sisifos, tanrılar tarafından sonsuza dek bir kayayı tepeye taşımaya mahkûm edilir; kaya her seferinde düşer, Sisifos yeniden başlar. Camus bu miti, insan varoluşunun alegorisi olarak okur ve felsefe tarihinin en sarsıcı cümlelerinden birini kurar: “Sisifos’u mutlu tasavvur etmek gerekir.” Bu ifade, kaderciliğin ve nihilizmin aynı anda reddidir. Mutluluk, sonuca ulaşmakta değil; bilincin sürekliliğinde yatar. Sisifos, durumunun farkındadır ve bu farkındalık, onu tanrıların üstüne çıkarır. Camus’nün ahlakı tam burada doğar: Umutsuzluk içinde bile onurlu bir varoluş mümkündür.
Camus’nün edebî eserleri, bu felsefi tavrın somutlaşmış hâlidir. Yabancı, modern edebiyatın en rahatsız edici romanlarından biridir. Meursault karakteri, duygularını saklamayan, toplumun beklediği rolleri oynamayı reddeden bir figürdür. Annesinin cenazesinde ağlamaz; güneşten rahatsız olur; bir cinayet işler. Ancak mahkeme onu cinayet nedeniyle değil, toplumsal ikiyüzlülüğe uymadığı için mahkûm eder. Camus burada şu soruyu sorar: Suç gerçekten nedir? Yasayı ihlal etmek mi, yoksa yalan söylemeyi reddetmek mi?
Veba, Camus’nün etik düşüncesinin en güçlü ifadesidir. Oran kentini saran salgın, yalnızca tıbbi bir kriz değil; ahlaki bir sınavdır. Doktor Rieux, büyük ideolojiler üretmez, Tanrı’ya sığınmaz; yalnızca görevini yapar. Camus, kahramanlığı sessiz bir sorumluluk olarak tanımlar. Burada başkaldırı, sloganlarla değil; ısrarla, dayanışmayla ve gündelik emekle gerçekleşir. Hannah Arendt’in Camus için söylediği “şiddetin cazibesine kapılmamış ender ahlaki zihinlerden biri” ifadesi, Veba’nın ruhunu özetler.
Düşüş, modern insanın vicdanına yöneltilmiş acımasız bir monologdur. Jean-Baptiste Clamence, kendini yargıç sanan ama sonunda sanık olduğunu fark eden bir anlatıcıdır. Camus burada ahlaki üstünlük iddialarını paramparça eder. Kendini iyi sanan insan, çoğu zaman kötülüğün en güvenli barınağıdır. Camus’nün uyarısı nettir: Ahlak, başkalarını yargılamakla değil; kendi sessiz suç ortaklığımızla yüzleşmekle başlar.
Başkaldıran İnsan, Camus’nün politik ve felsefi düşüncesinin doruk noktasıdır. Bu eserde Camus, devrim ile başkaldırı arasındaki farkı keskin biçimde ortaya koyar. Devrimler, çoğu zaman soyut bir gelecek adına bugünün insanını feda eder. Camus ise başkaldırıyı, sınır bilinci olan bir “hayır” olarak tanımlar. Bu “hayır”, öldürmeyi meşrulaştırmaz. Camus’nün Sartre ile kopuşu da burada gerçekleşir. Sartre tarihsel zorunluluk adına şiddeti mazur görürken, Camus şu ilkeyi savunur: “Hiçbir dava, masum bir insanın ölümünü haklı kılamaz.”
Camus’nün düşüncesi, Tanrı’nın yokluğunda ahlakın imkânını savunur. O, Tanrı’ya inanmayan ama insanı kutsal sayan bir filozoftur. Bu nedenle nihilist değildir. Tam tersine, nihilizmin en tehlikeli biçimi olan “her şey mubahtır” anlayışına karşı en sert eleştirileri yöneltir. Camus için özgürlük, sınırsızlık değil; sorumlulukla birlikte var olan bir değerdir.
Albert Camus, 1957’de Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldığında, konuşmasında yazarın sorumluluğunu şu sözlerle ifade eder: “Yazar, tarihin efendisi değil; onun tanığıdır.” George Orwell, Camus için “dürüstlüğü neredeyse rahatsız edici bir berraklığa sahip” der. Susan Sontag, Camus’nün eserlerini “ahlaki sadeliğin radikal örnekleri” olarak tanımlar. Jean-Paul Sartre, tüm kopuşlarına rağmen Camus’yü “çağının vicdanı” olarak anar.
Albert Camus, 4 Ocak 1960’ta bir trafik kazasında hayatını kaybetti. Yanında bulunan tren bileti, kaderin ironisidir. Ancak Camus’nün ölümü, düşüncesinin sonu olmadı. Bugün otoriter rejimlerin, kitlesel yalanların, ideolojik fanatizmin ve derin anlam krizlerinin hüküm sürdüğü bir dünyada Camus’nün sesi hâlâ günceldir. O ses bize şunu söyler: Umut vaadi olmadan da onurlu yaşanabilir. Anlam yoksa bile, dürüstlük vardır.
Gazete Us olarak Camus’yü anmak, bir anma metni yazmaktan fazlasıdır. Bu, okuru konforundan çıkaran bir çağrıdır. Camus, bizden kahramanlık değil; sessiz ama ısrarlı bir sadakat ister. İnsan olmaya, başkaldırmaya ve öldürmemeye sadakat. 4 Ocak’ta Camus’yü hatırlamak, bu sadakati yeniden hatırlamaktır.