Beklemek bir umut değil,
vazgeçememenin en sade hâlidir.
Samuel Beckett’in kahramanları ilerlemez, kurtarmaz, çözmez.
Sadece kalırlar.
Ve tam da bu yüzden bize çok benzerler.
Özgür Taburoğlu’nun Samuel Beckett: Varlığa Eşlik Eden Kahramanlar kitabı,
Beckett’i anlatmıyor;
Beckett’le birlikte susmayı öneriyor.
Samuel Beckett’i okumak, çoğu zaman bir metni takip etmekten çok, varoluşun nabzını tutmaktır. Özgür Taburoğlu’nun Samuel Beckett: Varlığa Eşlik Eden Kahramanlar adlı çalışması tam da bu noktada devreye giriyor; Beckett’in metinlerine yaklaşırken okuru edilgin bir izleyici olmaktan çıkarıp düşüncenin sorumluluğunu üstlenen bir tanığa dönüştürüyor. Bu kitap, Beckett külliyatına dair bir “açıklama” metni olmanın ötesinde, Beckett’in dünyasına eşlik eden, onunla birlikte yürüyen, duraklayan, susan ve yeniden başlayan bir düşünce yolculuğu. GazeteUs okurları için açıkça söylemek gerekir: Bu kitap, Beckett’i anlamak isteyenler kadar, Beckett’le birlikte düşünmeyi göze alanlar için yazılmıştır.
Taburoğlu’nun metni, Beckett’in edebiyatını kronolojik bir sıralama ya da akademik sınıflandırma içine hapsetmez. Aksine, Beckett’in karakterlerini, seslerini, suskunluklarını ve tekrarlarını varoluşun asli meseleleriyle yan yana koyar. Kitabın daha ilk sayfalarından itibaren hissedilen şey şudur: Beckett’te kahraman diye adlandırılan figürler, klasik anlamda bir eylem öznesi değildir; onlar varlığa eşlik ederler. Ne yön verirler ne de kurtarırlar. Sadece oradadırlar. Bu yüzden kitap boyunca tekrar tekrar karşılaştığımız temel fikir, Beckett’in karakterlerinin bir şey “yapmaktan” çok bir şey “olmaya katlanmak” zorunda kaldıklarıdır. “Beckett’in kahramanları, varoluşun yükünü hafifletmez; onu taşınabilir kılmaz. Yükle birlikte kalırlar.” Bu cümle, kitabın bütün düşünsel omurgasını özetleyen bir vurgu gibidir.
Özgür Taburoğlu’nun yazarlık tavrı, Beckett’e duyulan hayranlığın körleştirici etkisine kapılmaz. Metin, ne Beckett’i kutsallaştırır ne de onu basitçe “umutsuzluğun yazarı” olarak etiketler. Aksine, Beckett’in karanlığında etik bir berraklık arar. Beckett’te tekrar eden bekleyiş, konuşamama, hatırlayamama ve hareket edememe hâlleri, bu kitapta insanın modern dünyadaki ontolojik durumuyla ilişkilendirilir. Taburoğlu, Beckett’in metinlerinde sıkça karşımıza çıkan boşluğu, nihilist bir hiçlik olarak değil; anlamın aşırı yükünden arınmış bir alan olarak okur. “Beckett’te boşluk, yokluk değildir; sözün artık hükmünü yitirdiği bir eşiğin adıdır.” Bu yaklaşım, kitabı sıradan bir edebiyat incelemesi olmaktan çıkarıp felsefi bir metin hâline getirir.
Kitabın en güçlü yanlarından biri, Beckett’in karakterlerini “başarısızlık” kavramı etrafında düşünmesidir. Modern insanın başarı, ilerleme ve verimlilik saplantısına karşı Beckett’in inatla sürdürdüğü başarısızlık estetiği, Taburoğlu’nun yorumunda politik ve etik bir boyut kazanır. Beckett’in kahramanları hiçbir yere varamaz; ama tam da bu yüzden, çağımızın sahte hedeflerine itiraz ederler. “Başarısızlık, Beckett’te bir kusur değil; varoluşun çıplak hâlidir.” Bu cümle, kitabın okurda bıraktığı en kalıcı izlerden biridir. Çünkü burada başarısızlık, moral bir yıkım değil; insanın kendini kandırmaktan vazgeçmesidir.
Özgür Taburoğlu’nun akademik birikimi, metnin her satırında hissedilir; fakat bu birikim okuru dışlayan bir dil kurmaz. Aksine, anlatı, düşünceyle okur arasında samimi ama disiplinli bir ilişki kurar. Taburoğlu, Beckett’i felsefe tarihinin içine yerleştirirken Heidegger, Sartre ya da Camus gibi isimlerle kolaycı karşılaştırmalara girmez. Beckett’i kendi tekilliği içinde düşünür. Onun dilinin yoksulluğunu, anlatının giderek çözülen yapısını ve karakterlerin bedensel tükenişini, çağdaş insanın zihinsel yorgunluğuyla ilişkilendirir. “Beckett’te beden, düşüncenin sığınağı değil; düşüncenin yorgun düştüğü son duraktır.” Bu bakış, Beckett okumasını soyut bir entelektüel uğraş olmaktan çıkarıp somut bir varoluş meselesine dönüştürür.
Kitap boyunca Beckett’in eserlerinden yapılan alıntılar, süsleyici bir unsur gibi değil; düşüncenin omurgası gibi kullanılır. Godot’yu Beklerken, Son Oyun, Krapp’ın Son Bandı ve romanlardan gelen pasajlar, Taburoğlu’nun yorumuyla birlikte yeniden anlam kazanır. Beckett’in “beklemek” fiili, bu kitapta pasif bir zaman geçirme hâli olarak değil, varoluşla kurulan son bağ olarak ele alınır. “Beklemek, Beckett’te umudun değil; vazgeçememenin adıdır.” Bu ifade, Beckett’in umutsuzlukla karıştırılan dünyasını daha sahici bir yerden kavramamızı sağlar.
Özgür Taburoğlu’ndan da özellikle söz etmek gerekir. Taburoğlu, Türkiye’de felsefe, estetik ve kültür kuramı alanında uzun yıllardır özgün metinler üreten bir düşünür. Edebiyatı, sanatı ve felsefeyi birbirinden yalıtılmış alanlar olarak değil, insan deneyiminin farklı yüzleri olarak ele alır. Bu kitapta da aynı yaklaşım hissedilir. Taburoğlu’nun Beckett’e yönelimi, akademik bir zorunluktan değil; varoluşsal bir yakınlıktan beslenir. Beckett’in sessizliğine kulak verebilen bir yazarın yazdığı bir Beckett kitabıdır bu. Bu yüzden metin, yer yer yorumdan çok bir eşlik hâlini alır. Yazar, Beckett’in metinlerine hükmetmez; onlarla birlikte yürür. “Bu kitap, Beckett’i açıklamak için değil; Beckett’le birlikte susabilmek için yazılmıştır.” Bu cümle, hem kitabın ruhunu hem de Taburoğlu’nun entelektüel duruşunu açık eder.
Varlığa Eşlik Eden Kahramanlar, okurdan hız beklemez. Bu kitap aceleyle okunacak bir “özet” değildir. Her sayfa, okuru yavaşlamaya, durmaya ve düşünmeye çağırır. Beckett’in metinlerindeki tekrarlar nasıl bilinçli bir yıpratma stratejisiyse, Taburoğlu’nun anlatısı da okuru konforundan çıkaran bir düşünsel tekrar kurar. Bu tekrarlar, sıkıcı değil; dönüştürücüdür. Çünkü her dönüşte aynı soruya biraz daha çıplak hâlde bakılır: İnsan, anlam çöktüğünde ne yapar? Beckett’in cevabı nettir; Taburoğlu da bu netliği saklamaz: İnsan, kalır. “Gitmenin mümkün olmadığı yerde, kalmak bir erdem değil; bir zorunluluktur.”
GazeteUs okurları için bu kitabın önemi burada yoğunlaşır. Bugünün dünyasında sürekli konuşmaya, üretmeye, görünür olmaya zorlanan birey için Beckett ve Taburoğlu’nun bu ortak sessizliği güçlü bir itirazdır. Varlığa Eşlik Eden Kahramanlar, edebiyatı bir kaçış alanı olarak değil; gerçekle yüzleşmenin en çıplak biçimi olarak sunar. Bu kitap, Beckett’i “zor” bulan okurlar için bir anahtar; Beckett’i sevenler içinse derin bir yankı odasıdır. Sonuç olarak şunu açıkça söylemek gerekir: Bu kitap, Beckett’i anlatmaz; Beckett’le birlikte var olmayı teklif eder. Ve bu teklif, kolay değildir. Ama tam da bu yüzden değerlidir.