Bazı insanlar dünyaya yalnızca yaşamak için değil, insanlığı anlamak, anlamı çözmek, anlamı kurmak için gelir. Umberto Eco da bu nadir ruhlardan biriydi. O sadece bir düşünür değildi; aynı zamanda insan aklının kıvrımlarında yolculuk yapan bir seyyah, çağımızın semiyotik kâşifi, dilin, kültürün, tarihin ve mitin içinde sonsuz bir yapboz gibi saklanmış hakikatin izini süren bir bilgeydi.
Ben Eco’yu ilk okuduğumda, bir filozofla değil, bir tılsım çözümleyiciyle karşılaştım sanki. Anlamı bir define gibi kazıyan, kelimeleri haritalara dönüştüren, her kavramı bir başka kavrama bağlayan sonsuz bir ağın içinde yürüyordum onunla.
Ve birden şunu anladım:
Umberto Eco, düşünceyi sabitleyen değil, özgürleştiren bir filozof.
“Evrenin belki de hiçbir anlamı yoktur. Ama bu, onun hakkında sonsuz yorumlar yapmamıza engel değildir.”
— Gülün Adı
Bu tek cümle bile, Eco’nun felsefesinin ruhunu taşır. Anlamın mutlak olmadığını, ama yine de o anlamın peşinden gitmenin insan olmanın özü olduğunu söyler. Tıpkı Sokrates’in “sorgulanmamış hayat yaşanmaya değmez” sözünde olduğu gibi, Eco da der ki: “Sorgu bitmez. Yorumu durduramayız. Çünkü yorum insanın varoluş biçimidir.”
Anlamın İzinde: Göstergebilim ve Açık Yapıt
Umberto Eco’nun felsefi yolculuğu göstergebilimle başlar. Dile, sembole, kültürel metinlere duyduğu ilgi, onun bütün düşünce sistemini şekillendirir. Ona göre her şey bir işarettir; kelimeler, nesneler, insanlar, düşünceler… Hepsi başka bir şeye gönderme yapar. Hiçbir şey ilk anlamıyla yetinmez. Eco’nun düşünce dünyasında beni en çok etkileyen şeylerden biri, anlamı bir bütün olarak değil, bir süreç olarak ele almasıdır. Açık Yapıt’ta şunları yazar:
“Sanat eseri, bitmiş bir nesne değil, bir süreçtir.” “Bir kitap her zaman başka bir kitaba cevap verir.”
Bu anlayış, onu yalnızca bir göstergebilimci değil, aynı zamanda çağımızın en güçlü hermenötik düşünürlerinden biri yapar. Çünkü Eco’ya göre metinler kapalı değildir. Her okuyucu, her dinleyici, her izleyici eseri yeniden kurar. Böylece sanat, anlam, hatta gerçeklik bile tekil değil, çokludur.
Ne büyük bir cesaret! Çünkü bu yaklaşım, yüzyıllardır sanat eserini kutsal ve dokunulmaz sayan anlayışa meydan okur. Eco’ya göre bir metin ya da bir sanat eseri, okuyucunun katılımı olmadan eksiktir. Her okur, kendi zihniyle o metni yeniden kurar. Böylece her okuma, yeni bir yaratım, yeni bir inşadır. İşte bu yüzden Eco, modern zamanların en büyük hermenötik filozoflarından biridir.
Komplo Çağında Bilgeliğin Sesi
Zamanımız bir “her şeyin ardında bir şey var” çağındadır. İnançtan şüpheye, bilimden komplo teorilerine kadar uzanan bu bilgi kirliliği çağında, Eco’nun Foucault Sarkacı romanı bir uyarı fişeğidir adeta. Orada der ki:
“Her şey bir şeyle bağlantılıysa, hiçbir şey hiçbir şeyle bağlantılı değildir.”
Bu cümle, aklın deliliğe dönüşme sınırında yürüdüğü çağımızı anlatıyor. Çünkü bir noktadan sonra bilgi değil, paranoya konuşur. Düşünce, sınır tanımazlığın içinde kendini yitirebilir. Oysa Eco, düşünceyi hem özgür hem de sorumlu bir alan olarak savunur. Eco bize şunu hatırlatır: Bilgi bir sorumluluktur. Anlam ise, disiplinli bir çabanın ürünüdür.
Postmodern Bir Bilge
Umberto Eco, hem modernliğin katı bilim anlayışına hem de postmodernliğin anlamı dağıtan nihilizmine karşı bir denge filozofudur. Eco, postmodernitenin sadece teorisyeni değil, onun içinden seslenen bir bilgedir. O, hem modernliğin epistemolojik iddialarına mesafeli durur, hem de postmodernliğin nihilizmine karşı direnir. Anlamı reddetmez; tam tersine onun çoğulluğunu kutsar.
“Yorumlarımızla yaşarız ama yorumun da sınırları vardır. Aksi halde her şey her şey olabilir.”
— Yorum ve Aşırı Yorum
Bu yaklaşım, onu hem akademik dünyada hem de entelektüel kamuoyunda özel bir yere taşır. Eco düşünceyi bir denge sanatı, anlamı ise yorumsal sorumluluk olarak tanımlar. Bu denge hâli, işte Eco’nun asıl felsefi büyüsüdür. O, bir uca savrulmadan düşünmenin zarafetini gösterir. Ne dogmatik olur ne de tamamen görelilik bataklığında kaybolur. Bu denge, çağımız düşünürleri için paha biçilemez bir rehberliktir.
Neden Hâlâ Umberto Eco’ya İhtiyacımız Var?
Bugün bilgi ile enformasyonun birbirine karıştığı, hakikat sonrası çağın her şeyi mübah gören zihin ikliminde Eco bize hâlâ çok şey söyleyebilir. Çünkü o, anlamın kolaycılıkla değil, emekle inşa edildiğini, düşünmenin bir sabır işi olduğunu, felsefenin ise insan onurunu korumanın yollarından biri olduğunu savunur. Bugün dijital çağda, bilgiyle imge arasında sıkışmış, derinlikten uzaklaşmış, anlamı yüzeyde arayan bir toplum olarak Eco’ya her zamankinden daha çok ihtiyacımız var. Çünkü o, bize şunu öğretmiştir:
- Anlam hazır bir paket değildir, emek ister.
- Gerçek, çoğu zaman karmaşıktır, tek bir açıklamayla yetinilmez.
- Ve en önemlisi: Sorgulamak, insan kalmanın şerefidir.
“Evrenin belki de hiçbir anlamı yoktur. Ama bu, onun hakkında sonsuz yorumlar yapmamıza engel değildir.”
— Gülün Adı
Bu cümle, hem bir çağrıdır hem de bir vaattir: Belki anlam yoktur, ama yine de onu aramak insan kalmanın kendisidir.
Eco, yalnızca kitaplar yazmadı. O, düşünme biçimleri kurdu. Kitapları, birer labirent gibidir. Her sayfa başka bir dehliz, her cümle başka bir anahtar. Ve her okur, kendi yolunu çizmek zorundadır. İşte bu yüzden onu okumak, bir yolculuğa çıkmaktır. Kendi zihnine, kendi düşünce pusulasına doğru bir yolculuk.
Umberto Eco’yu her okuyuşumda . tarih konuşur, ironi düşünceye eşlik eder,
Eğer hâlâ anlam arayışındaysak, eğer hâlâ düşüncenin kıymetini bilenlerden olmak istiyorsak, Umberto Eco’yu okumaya, anlamaya ve anlatmaya devam etmeliyiz.
Çünkü düşünmek hâlâ en insani eylemse, Eco hâlâ bizimle konuşuyor demektir.Ben Umberto Eco’yu her okuduğumda, zihnimde bir kapı daha açılır, bir labirente girmiş gibi hissederim, ama bu labirentte kaybolmak değil, düşünmek için zaman kazanmak vardır.Onun kitaplarında, kelimelerinde, tarih ile şimdiki zaman konuşur; bilgiyle ironi, inançla sorgu dans eder. Bilgi ise gücünü alçakgönüllülükten alır. O, düşünceyi kutsamak yerine, onu insana yakışır hâle getirdi.
Eğer düşünmek bir sanatsa, Eco bu sanatın büyük ustalarındandır.
Eğer anlamak bir yolculuksa, Eco bu yolculuğun ilk rehberlerinden biridir.
Ve eğer insanlık hâlâ düşünmeye değer bir şeyse, Eco hep yaşayacaktır.
Yazan: İbrahim Ağkavak
Gazeteus – Filozoflar Kütüphenesi