Godot gelmedi.
Ama beklemek bitmedi.
Samuel Beckett, insana umut vermedi.
Yalan da söylemedi.
Onun sahnesinde zaman ilerlemez,
dil tökezler,
insan kendi sesine yabancılaşır.
Beklemek, artık bir eylem değil; varoluşun kendisidir.
22 Aralık.
Bir yazarı değil,
anlamın çöktüğü yerde dürüst kalmayı anıyoruz…
Samuel Beckett’in ölüm yıldönümü, takvimde sessiz bir işaret değildir; modern insanın konuşamadığı, sustuğu, beklediği ve çöktüğü bütün anların toplu hatırlatmasıdır. 22 Aralık, edebiyatın ve tiyatronun yalnızca bir yazarını değil, anlamın iflasını soğukkanlılıkla kayda geçiren bir tanığı anma günüdür. Beckett’i anmak, konforlu bir kültürel ritüel değildir; tersine, insanın kendine dair kurduğu bütün iyimser anlatıları askıya almak demektir. Çünkü Beckett, ne umut taciridir ne de karanlığı romantize eden bir estetikçi. O, insanın kendi varlığı karşısındaki beceriksizliğini yazıya döken bir muhasebecidir. Hesap yapar ama sonuç çıkmaz; söz alır ama cümle ilerlemez; sahne kurar ama eylem gerçekleşmez. Beckett’in dünyasında zaman vardır ama ilerleme yoktur, söz vardır ama anlam sürekli sızar, insan vardır ama özne çözülmüştür.
İrlanda’da doğan Beckett, Joyce’un gölgesinde yetişmiş ama o gölgeden çıkmak için ışığı değil karanlığı seçmiştir. Joyce’un dilsel taşkınlığına karşı Beckett, bilinçli bir yoksullaşmayı tercih eder. Daha az kelime, daha az hareket, daha az umut. Bu “azlık”, estetik bir tercih olmanın ötesinde felsefi bir duruştur. Beckett’in edebiyatı, ilerleme mitine karşı açılmış sessiz bir dava dosyasıdır. Modernliğin, aklın, bilimin ve sanatın insanı özgürleştirdiği iddiasını yüksek sesle değil, sabırla çürütür. Onun kahramanları ilerlemez, tamamlanmaz, kurtulmaz. Beklerler. Ama bu bekleyiş, bir ödüle ya da kurtuluşa yönelik değildir; beklemek, bizzat varoluşun kendisine dönüşmüştür.
“Godot’yu Beklerken”, Beckett’in en çok yanlış anlaşılan eseridir. Çünkü okur ve seyirci, Godot’nun kim olduğunu sorarak oyunu tüketmeye çalışır. Oysa Beckett, bu sorunun kendisini anlamsız kılar. Godot gelmez. Gelmeyecektir. Çünkü mesele Godot değildir; mesele, gelmeyeceğini bile bile beklemeye devam eden insanın trajikomik direncidir. Vladimir ve Estragon, insanlığın iki temel refleksini taşır: unutmak ve hatırlamak. Ama ikisi de kurtarıcı değildir. Hafıza çöker, beden çöker, dil çöker. Geriye yalnızca sahnede asılı kalan bir zaman kalır. Beckett burada, insanın anlam üretme çabasını yargılamaz; onu çıplak bırakır.
Beckett’in dili, bilinçli bir biçimde sakattır. Cümleler tamamlanmaz, tekrarlar artar, sessizlik metnin asli unsuru hâline gelir. Bu sessizlik, dramatik bir boşluk değildir; anlamın geri çekilme anıdır. Beckett, suskunluğu bir estetik araç olarak değil, ontolojik bir veri olarak kullanır. Çünkü ona göre insan, konuşarak değil, sustuğunda daha dürüst olur. “Son Oyun”, “Mutlu Günler”, “Krapp’ın Son Bandı” gibi eserlerde karakterler, geçmişlerini dinler, hatırlar, tekrar eder ama hiçbir zaman ilerleyemez. Krapp, kendi sesini dinlerken bile yabancıdır kendine. Bu yabancılık, modern öznenin en sahici hâlidir. Beckett burada şunu söyler: İnsan, kendi geçmişine bile ait değildir.
Fransızca yazmayı seçmesi, Beckett için teknik bir karar değil, etik bir tercihtir. Ana dilini terk ederek yazmak, onun için dilin konforunu bozmak anlamına gelir. Fransızca, Beckett’i sınırlar; sınır ise onun estetik müttefikidir. Çünkü Beckett, bolluğu değil eksikliği yazmak ister. “Molloy”, “Malone Ölüyor” ve “Adlandırılamayan” üçlemesi, roman formunun adım adım çökertilmesidir. Kahramanlar yürüyemez, konuşamaz, hatta bazen var olup olmadıklarından emin değildir. Anlatıcı güvenilmezdir, hatta anlatının kendisi çöker. Beckett burada romanı değil, insanın kendini anlatma kapasitesini sorgular.
Beckett’in felsefeyle ilişkisi dolaylı ama derindir. O bir filozof değildir; ama yazdıkları, felsefenin cesaret edemediği yerlere dokunur. Descartes’ın “düşünüyorum, öyleyse varım” önermesi, Beckett’te sessizce ters yüz edilir: düşünüyorum ama var olduğumdan emin değilim. Schopenhauer’ın irade ve acı kavrayışı Beckett’te yankı bulur; ama Beckett, kurtuluşu estetikte değil, tükenişte arar. Varoluşçularla sıkça birlikte anılır; ancak Sartre’ın angajmanına, Camus’nün başkaldırısına mesafelidir. Beckett’in dünyasında isyan da yorulur. Absürd, bir meydan okuma değil, kaçınılmaz bir durum tespitidir.
Beckett’in önemi, yalnızca edebi yeniliklerinden kaynaklanmaz. O, 20. yüzyılın ruh hâlini en dürüst biçimde kayda geçiren yazardır. Savaş sonrası Avrupa’nın yıkımı, ilerleme fikrinin çöküşü, Tanrı’nın suskunluğu ve insanın yalnızlığı Beckett’te bir araya gelir. Ama o, bunları büyük tarihsel anlatılarla değil, küçük, bitkin bedenlerle anlatır. Bir çöp tenekesinden konuşan karakterler, toprağa gömülü bir kadın, karanlıkta kıpırdayan bir ağız… Beckett, insanı yüceltmez; insanı olduğu hâliyle sahneye çıkarır.
Onun etkisi, tiyatrodan romana, performans sanatlarından sinemaya kadar uzanır. Harold Pinter, Beckett için “sessizliğin ustası” derken, aslında modern tiyatronun yönünü de tarif eder. Pinter’ın “tehditkâr sessizliği”, Beckett’in mirasıdır. Eugène Ionesco, Beckett’i absürd tiyatronun zirvesi olarak görür; çünkü Beckett’te absürd, bir stil değil, varoluşun kendisidir. Theodor W. Adorno, Beckett’in eserlerini modern sanatın en radikal dürüstlük örnekleri arasında sayar ve özellikle “Son Oyun” için şunu ima eder: umut vaat etmeyen bir sanat, yalan söylemez. Adorno’ya göre Beckett, sanatın teselli etme görevini reddederek etik bir tutum alır.
Martin Esslin, “Absürd Tiyatro” kavramını kurarken Beckett’i merkezde konumlandırır. Çünkü Beckett, dramatik çatışmayı, karakter gelişimini ve katharsisi bilinçli olarak yok eder. Seyirci rahatlamaz, arınmaz; tersine, kendi varoluşunun sıkışmışlığıyla baş başa kalır. Bu, Beckett’in pedagojik değil ama dönüştürücü etkisidir. Seyirciye ne düşüneceğini söylemez; ama düşünmenin artık eskisi gibi mümkün olmadığını hissettirir.
Beckett’in kişisel hayatı da yazdıkları kadar ketumdur. Şöhretten kaçınır, röportaj vermez, Nobel Ödülü’nü bile mesafeyle karşılar. Bu tavır, romantik bir münzevilik değil, tutarlılığın bir göstergesidir. Çünkü Beckett için yazar, metnin önüne geçmemelidir. Anlam yoksa, yazar da merkezde olamaz. Bu tevazu, modern kültür endüstrisinin gürültüsü içinde neredeyse devrimci bir duruştur.
Bugün Beckett’i okumak ya da sahnelemek kolay değildir. Sabır ister, sessizliğe dayanma gücü ister. Ama tam da bu yüzden gereklidir. Hızın, sürekli üretmenin ve pozitifliğin kutsandığı bir çağda Beckett, durmayı, beklemeyi ve başarısız olmayı hatırlatır. “Yeniden dene. Yine başarısız ol. Daha iyi başarısız ol.” cümlesi, kişisel gelişim sloganı değildir; insanın sınırlılığını kabullenme çağrısıdır. Beckett, bize umut satmaz; ama yalan da söylemez.
22 Aralık’ta Samuel Beckett’i anmak, bir yazarın ölüm yıldönümünü işaretlemekten fazlasıdır. Bu, anlamın çöktüğü bir dünyada dürüst kalmanın ne demek olduğunu hatırlamaktır. Beckett, bize çıkış yolu göstermez. Ama karanlığı doğru tarif eder. Ve bazen, doğru bir tarif, bütün sahte çözümlerden daha değerlidir. Beckett’in mirası budur: susarak konuşmak, eksilterek derinleşmek, bekleyerek yüzleşmek. Ve belki de en önemlisi, insanın kendine dair kurduğu büyük yalanları nazikçe, ama geri dönüşsüz biçimde bozmak.