Bir şehir inşa etmek… Taşı üst üste koymakla başlar, ama orada kalmaz. Asıl mesele, o taşların arasına hangi duayı, hangi niyeti, hangi hakikati yerleştirdiğimizdir. Çünkü şehir sadece bir yapı değil, bir ruhtur. Bu ruhu gözetmeden kurulan şehir, kendi içinde çürür. Ve belki de en sessiz çöküş, gökdelenlerin gölgesinde insansızlaşan kalplerde başlar.
Farabî der ki:
“Faziletli şehir, halkının gerçek mutluluğa birlikte yürüdüğü şehirdir.”
Orada insanlar sadece barınmaz, birlikte yücelir. Orada sokaklar sadece gidilecek yollar değil, düşüncenin, nezaketin, erdemin ayak izleridir. Çünkü faziletli şehir, bir bina değil, bir yöneliştir. İnsan doğasına uygun yaşadığında, toplum da kendi ilahi düzenine yaklaşır.
Ve Cansever seslenir yıllar sonra:
“Bir şehri inşa ederseniz ama insanı ihmal ederseniz, ihmal ettiğiniz insan, inşa ettiğiniz şehri tahrip eder.”
İşte tam bu noktada buluşurlar: Farabî’nin erdemli şehir ideali ile Cansever’in ruhu gözeten mimarlığı…
Birinin kelimeleriyle çizdiği, diğerinin taşla dua gibi işlediği bir şehir tahayyülü:
İnsanı eğiten, ona yerle birlikte olmayı öğreten, göğe bakarken yeryüzünü unutturmayan…
Ama bir şehir sadece taşla, yollarla, binalarla olmaz.
Bir şehir, düşüncenin yeşerdiği, sözün yankı bulduğu, sanatın ruhu serinlettiği mekânlara muhtaçtır.
Eğer bir şehirde kitap kokusu yoksa, tartışma meclisleri susmuşsa, tiyatro salonları tozlanmışsa; o şehirde ruh eksiktir. Çünkü insan, yalnızca barınma ihtiyacıyla değil, anlam arayışıyla yaşar.
Kütüphaneler, atölyeler, sergi salonları, düşünce evleri, kültürel meydanlar… İşte onlar şehrin nabzını atan mekânlardır.
Şehir, yalnızca yaşamak için değil, düşünmek ve yücelmek için de var edilmelidir.
Ve Farabî’nin faziletli şehir hayali, işte tam da bu ihtiyaca seslenir:
“Şehir halkı mutluluğa yalnızca birlikte düşünerek, birlikte öğrenerek ulaşabilir.”
Farabî, yöneticiden fazilet isterken aslında toprağın üzerine bir akıl inşa edilmesini ister:
“Yönetici filozof olmalı; çünkü ancak hikmetle yönetilen şehirler erdemli olabilir.”
Cansever ise mimardan fazilet ister. Çünkü mimar da yöneticidir; şehrin vicdanını şekillendirir.
“Mimarın vazifesi, insanın hakikatle ilişkisini yeniden kurabilen mekânlar üretmektir.”
Ve bu hakikat, ancak kültürle temas ederek derinleşir.
Faziletli şehir, sadece düzenli bir yerleşim değil; irfanın yankılandığı, insanın kendini tanıdığı bir sahnedir.
Düşüncenin olmadığı şehir, ne kadar gösterişli olursa olsun, içi boş bir gürültüye dönüşür.
Onlar için şehir, sadece yaşanacak yer değil, yaşanılacak insanı doğuran bir rahimdir.
Farabî’nin şehirlerinde insan ruhunun üç erdemi –hikmet, cesaret, iffet– bir arada bulunur.
Cansever’in şehirlerinde ise sessizlik, sadelik ve tevazu inşa halindedir.
İkisi de bilir: Faziletli olmayan bir şehir, en büyük teknik başarılarla bile taş yığınıdır.
Şehir, bir anlamdır.
Anlamsız kalırsa… çürür.
Ve biz, o çürümenin içinde bir yersizlikle dolaşırız.
Cansever’in sözüyle bitireyim:
“Şehir, Hakikat arayışının mekânda tecelli etmesidir.”
Farabî’nin sesiyle de yankılayalım:
“Her varlık, yerli yerinde olduğunda adalet gerçekleşir.”
Ve biz, belki en çok adaleti, en çok hakikati ve en çok düşünceyi unuttuğumuz için bu kadar yabancılaştık yaşadığımız yerlere.
Çünkü bir şehri taşla yaparsın; ama ancak fazilet, düşünce ve ruhla ayakta tutarsın.
İbrahim Ağkavak